═ morgunsßri­ - Ragna Sigur­ardˇttir
Í morgunsárið greiðir hún sér með trékambi. Hægt með föstum
strokum. Vöxturinn er svo mikill að hana kitlar í svörðinn. Hún
strýkur hendinni yfir gróðurinn. Finnur blóm springa út undir
fingurgómunum. Sóleyjar og baldursbrár. Hún leggur kambinn frá
sér. Fer út í garðinn og krýpur. Kippir upp kartöflugrösum. Rótar og
grefur með berum höndum. Djúpt ofan í moldinni finnur hún sætar og
safaríkar appelsínur.
Ribes nigrum
ĂttkvÝsl   Ribes
     
Nafn   nigrum
     
H÷fundur   L.
     
Ssp./var  
     
H÷fundur undirteg.  
     
Yrki form  
     
H÷f.  
     
═slenskt nafn   Sˇlber
     
Ătt   Gar­aberjaŠtt (Grossulariaceae).
     
Samheiti  
     
LÝfsform   Lauffellandi runni.
     
Kj÷rlendi   Sˇl, skjˇl, hßlfskuggi.
     
Blˇmlitur   GrŠnleitur, rau­hvÝtur.
     
BlˇmgunartÝmi   MaÝ-j˙nÝ.
     
HŠ­   1-1,5 m
     
Vaxtarhra­i  
     
 
Sˇlber
Vaxtarlag   Grˇfger­ur, brei­ur, k˙lulaga, ■efillur runni, sem greinist frß grunni og um 2 m hßr Ý heimkynnum sÝnum og ßlÝka brei­ur, lÝkist venjulegu rifsi. Sprotar kr÷ftugir, sterklegir, d˙nhŠr­ur a­eins Ý fyrstu, gulbr˙nar me­ gula kirtla.
     
Lřsing   Lauf 5-10 sm, kringluleit, 3-5 flipˇtt, ne­ra bor­ laufa d˙nhŠrt og me­ kirtilgrˇpum. Kirtlarnir gefa laufunum mj÷g sÚrstakan ilm. Blˇmskipunin d˙nhŠr­, hangandi klasar me­ 4-10 blˇm. Blˇmin bj÷llulaga, grŠn ß ytra bor­i, rau­hvÝt ß ■vÝ innra. Ber 1 sm Ý ■vermßl, hn÷ttˇtt, hßrlaus, sv÷rt, Št.
     
Heimkynni   Evrˇpa til M AsÝu og Himalaja, V Kasakstan.
     
Jar­vegur   Frjˇr, hŠfilega rakur.
     
Sj˙kdˇmar  
     
Harka   5
     
Heimildir   = 1, http://www.cerealia.no, http://www.lbhi.is, Ëlafur Njßlsson, pers. upplřsingar 20011.
     
Fj÷lgun   Jar­lŠgar greinar ß sˇlberjarunnar sem ekki eru klipptir skjˇta oft rˇtum og ■annig er hŠgt a­ fß nřjar pl÷ntur. Einnig er hŠgt a­ fj÷lga sˇlberjum me­ vetrar- og/e­a sÝ­sumargrŠ­lingum. Klippi­ ofan af ungum runna ■egar hann er or­inn 10 sm hßr svo a­ hann greinist betur.
     
Notkun/nytjar   ═ ■yrpingar, sem stakstŠ­ir runnar, Ý bl÷ndu­ be­. Sˇlberjarunnar vaxa Ý alls konar jar­vegi bara a­ ■a­ sÚ ekki of ■urrt. Til a­ fß mikla uppskeru er best a­ grˇ­ursetja runnana mˇti sˇl, en ■eir ■rÝfast lÝka Ý hßlfskugga. Grˇ­ursetji­ runnana me­ a­ minnsta kosti 1,5 m millibili Ý r÷­ og ■˙ Štlar a­ tÝna af runnanum frß ÷llum hli­um. Ůa­ er lÝka hŠgt a­ grˇ­ursetja runnana Ý limger­i me­ 1 m millibili. Runnann ■arf a­ grisja reglulega - klippa ˙r gamlar greinar sem gefa litla uppskeru. Ef runninn er klipptur ver­ur uppskeran minni, en berin ver­a betri og ■a­ ver­ur au­veldara a­ tÝna ■au. FjarlŠgi­ greinar sem liggja vi­ j÷r­. Elstu greinarnar eru fjarlŠg­ar/klipptar ef runninn er of ■Úttur. Safi ˙r sˇlberjum er gˇ­ur og hlaup ekki sÝ­ur gott. Ef berin eru tÝnd ß­ur en ■au eru full■rosku­ hleypur safinn betur. Safi, sulta og marmela­i eru mj÷g gˇ­ og alltaf er vinsŠlt a­ brag­bŠta ßfengi me­ sˇlberjum. Lauf af sˇlberjum eru notu­ Ý te og Ý sřr­ar g˙rkur.
     
Reynsla   ═ Lystigar­inum eru til tvŠr pl÷ntur, ÷nnur g÷mul um 1,9 m hß 2011, er Ý of miklum skugga og ß of ■urrum sta­, lÝti­ um ber. Til hinnar pl÷ntunnar var sß­ 1995, h˙n er stˇr um 1,3 m hß og grˇskuleg, ekkert kal, berin stˇr og sv÷rt og gnˇtt af ■eim ßrlega. Har­ger­ planta. Ůarf sˇl og gott skjˇl ef uppskera ß a­ vera a­ einhverju marki.
     
Yrki og undirteg.   Fj÷ldi gˇ­ra yrkja Ý rŠktun. Nokkur eru nefnd hÚr ß sÝ­unni. Fleiri er a­ hafa Ý grˇ­rarst÷­vum svo sem 'Hildur'é 'Ola' og 'TitaniaĹ ÷ll me­ sv÷rt ber og grŠnhvÝt sˇlber sem heita 'VertiiĹ og eru frß Finnlandi, ■ykja mj÷g brag­gˇ­. Auk ■ess mß nefna Ribes x nidigrolaria éJˇstaberĹ, sem brag­ast bŠ­i eins og sˇlber og stikilsber.
     
┌tbrei­sla   AđRAR UPPLŢSINGAR: Til er fj÷ldi yrkja af sˇlberjum. Berin ■roskast ß mismunandi tÝma, brag­i­ er lÝka breytilegt sem og stŠr­ ■eirra o. fl. Mismunandi yrki eru notu­ til frystingar, sultuger­ar e­a til a­ bor­a beint af runnanum. Sˇlber vaxa villt Ý N-Evrˇpu og SÝberÝu. Runninn myndar ber strax ß ßrsgamla sprota. Klasinn er me­ 7-10 blˇm sem geta frjˇvga­ sig sjßlf, en svo a­ hann komi me­ miki­ af berjum ver­ur skordřrafrŠvun a­ koma til. Flest yrkin eru sjßlffrjˇvgandi. Sˇlber blˇmstra snemma, oft ß­ur en skordřrin eru komin ß kreik a­ vorinu. Ůar sem hŠtt er vi­ nŠturfrostum sÝ­la vors er best a­ velja yrki sem blˇmstra seint, annars ■au snemmblˇmstrandi. Ůegar ma­ur rŠktar sˇlber er mikilvŠgt a­ hugsa um til hvers ma­ur Štlar a­ nota berin. Mismunandi yrki hafa oft mismunandi brag­ svo brag­a­u ß beri ß m÷rgum yrkjum ß­ur en ■˙ grˇ­ursetur nřjan runna. Ef Štlunin er a­ gera safa er gott berin sÚu brag­mikil svo a­ hŠgt sÚ a­ ■ynna saftina. Ef ■˙ Štlar a­ bor­a berin beint af runnanum er best a­ berin sÚu sŠt o. s. frv. Ůegar sˇlber eru rŠktu­ til a­ selja afur­ir Ý stˇrum stÝl eru berin tÝnd me­ vÚl ■egar allur klasinn er full■roska­ur. Ůar sem rŠktunin er lÝtil svo sem heima vi­ eru berin tÝnd me­ h÷ndunum.
     
Sˇlber
Sˇlber
Sˇlber
Lystigarður Akureyrar - Eyrarlandsstofa - Sími: 462 7487 - Netfang: gkb@akureyri.is